فرهنگ و اندیشه

به مناسبت میلاد امام صادق(ع)؛ سیمای علمی آن حضرت

سالروز میلاد امام صادق علیه السلام در ۱۷ ربیع الاول سال ۸۲ ق. در مدینه، فرصتی است تا به سیمای علمی آن حضرت اشاره کنیم.

عصر امام صادق علیه السلام، دوران شکوفایی علمی و گسترش فرهنگ و اندیشه اسلام و تفکر دینی از یک سو و مطرح شدن فرهنگ های ملل دیگر و ادیان مختلف و ترجمه آثار گوناگون بود.

امام صادق علیه السلام با استفاده از شرایط حکومت متزلزل امویان و نوپایی خلفای عباسی، اقدام به نشر علوم و احادیث کرد. در آن عصر، افراد بسیاری از دور و نزدیک، به مدینه می آمدند و از جلسات عمومی و خصوصی آن حضرت، بهره می گرفتند؛ حدیث می شنیدند و یادداشت می کردند. تعداد کسانی را که از او حدیث نقل کرده اند، چهار هزار نفر شمرده اند.

از جمله آنان، می توان به ابان بن‌تغلب، هشام بن‌حکم، محمد بن‌مسلم، زراره، سماعه، حمران بن‌اعین، علی بن‌حمزه، جابربن حیان و… اشاره کرد.

مدتی از عمر شریف آن حضرت نیز در عراق گذشت و از آن جا به نشر دانش می‌پرداخت. بسیاری از عالمان اهل سنت، مانند ابوحنیفه نیز شاگرد آن حضرت بودند. در کتاب‌های حدیثی، ده‌ها هزار روایت در موضوعات فقهی، کلامی، تفسیری، اخلاقی و… از آن حضرت نقل شده که از گنجینه‌های ارزشمند معارف اهل بیت علیهم السلام به شمار می‌روند. خلفای عباسی از موقعیت ممتاز آن حضرت پیوسته در هراس بودند و گاه و بیگاه، مأموران خود را برای خانه‌گردی و دست‌گیری آن حضرت می‌فرستادند. سخت‌گیری‌ها و آزارهای خلفای جور برای آن پیشوای معصوم و پیروانش، محدودیت‌هایی ایجاد کرده بود؛ ولی همواره آن حضرت توانست در آن عصر خفقان، پرچم هدایت‌گر اهل بیت علیهم السلام را برافراشته نگه دارد و مکتب پربار علمی، فقهی و اخلاقی خاندان رسالت را ترویج کند.

صادق آل محمد، با بیانی بلیغ و کلامی فصیح، زبان رسای اسلام بود؛ علم‌گستر و شاگردپرور، نورافشان و راهنما، احیاگر مکتب و مفسر قرآن و مبین حلال و حرام خدا.

چهارهزار قلم در کف راویان و اصحاب، حکمت، حدیث و فقه را از زبان او بر صفحات کتاب‌ها می‌نگاشتند و شاگردانش هر جا می‌رفتند، «قال الصادق» گویان، نور آن احادیث را در ظلمت‌های تاریخ، می‌افشاندند و دل‌ها و جان‌ها را سیراب می‌ساختند. احادیث آن امام، میراثی ارزشمند و سفره‌ای گسترده است که امروز، حوزه‌های علمیه و علمای دین و پژوهش‌گران مباحث دینی، همه و همه بر سر این سفره نشسته اند و از آن بهره مند می شوند.

در زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام، مسجد مدینه، یک پایگاه عظیم علمی شده بود که علوم و معارف، به محدثان، فقیهان و مفسران می رسید. به گواهی تاریخ، از محضر هیچ کس همچون امام صادق علیه السلام، بهره علمی برده نشده است و این با وجود محدودیت هایی بود که قدرت های حاکم برای ائمة معصوم علیهم السلام، پیش می آوردند.

شیخ مفید (متوفای قرن چهارم) درباره امام صادق علیه السلام چنین نوشته است: آن حضرت از میان همه برادرانش، تنها جانشین صادقِ پدرش، امام باقر علیه السلام بود و در علم و فضل و موقعیت و جلالت شأن، بر همه برتری داشت. مردم از هر سو برای استفاده از علوم او می آمدند و آوازه آن حضرت در همه شهرها پیچیده بود و از هیچ کس به اندازه آن امام، حدیث نقل نشده است.۱

نجاشی در کتاب خود از حسن بن وشاء، چنین نقل کرده است: من در مسجد کوفه، نهصد مرد کهن سال را دیدم که همه می گفتند: جعفربن محمد علیهماالسلام چنین فرمود. او از پدرانش، از رسول خدا حدیث نقل می کرد و دیگران، کلامش را روایت می کردند.۲

علوم صادق آل محمد، آموختنی نبود؛ بلکه دانش و معارفی بود که چون جریانی زلال و ناب و پیوسته، از نیاکانش رسیده بود. علوم این خاندان، امتداد «سنت نبوی» و برگرفته از «وحی آسمانی» بود. از این رو، برای جویندگان دانش، منبعی مطمئن و بی خدشه محسوب می‌شد و آنان با اطمینان، دریچه‌های دل خود را به روی آن معارف می‌گشودند و در نقل و نشر و ثبت و روایت آن معارف، اهتمام می ورزیدند.

موج مباحث اعتقادی و کلامی در آن عصر، رواج داشت. امام، شاگردانی ویژه را – همچون هشام بن‌حکم – تربیت کرده بود که در علم جدل و موضوعات اعتقادی و مناظره، چیره دست بودند و از عقیده توحید در برابر اعتقادات انحرافی، با قدرت دفاع می‌کردند و حرف معتقدان به جبر و تفویض و تجسیم و غلوّ و. .. را رد می‌کردند. خود امام صادق علیه السلام نیز در مناظرات متعددی شرکت می کرد و با ملحدان و زندیقانی که درباره خدا و توحید، شبهه پراکنی می کردند – مانند دیصانی، ابن ابی العوجاء و غُلات – مناظره و بحث می کرد.

پی نوشت ها:

  1. شیخ مفید، ارشاد، ص ۲۷۰٫
  2. سید محسن الامین، اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۶۶۱٫