وضع نابسامان محیط زیست و اخلاق  زیست محیطی

 آلودگی محیط زیست تنها به آلودگی هوا و آب خلاصه نمی شود و انسان صرف در جسم و جسد خلاصه نمی شود بلکه روح و روان دارد و برخی موضوعاتی هست که موجب رنجش و آزردگی روح و روان وی میگردد. عواقب برخی از این موضوعات، خطرش از عواقب زباله و فاضلاب کشنده تر و خطرناک تر است زیرا به یک نسل خلاصه نمی شود. آلودگی های اجتماعی از قبیل، ظلم، بی عدالتی، تبعیض، تعصب و نظایر آن که منجر به اختلافات شده و اختلافات که به جنگهای داخلی انجامیده و جنگ‏های داخلی که به کینه و عداوت و بی اعتمادی منجر گشته و همه و همه موجب خرابی، تباهی و عقب ماندگی مردم و سرزمین ما گشته آیا در محیط و ماحول و شرایط زندگی شما تاثیر نگذاشته است؟

محیط زیست شامل تمام محیط و مکان‏ هایی است که انسان بخشی از تعاملات زندگی  و لحظات حیات خویش را در آن‏جا سپری میکند؛ مانند: محیط زندگی (شهر، روستا، خانه و…)، محیط کار (ادارات، کارخانجات، باغ و…)، محیط تفریح و استراحتگاه (کوهستان ، سواحل دریا، پارک و…). لذا محیط زیست دانشی است که به مطالعه روابط انسان با محیط اطرافش می پردازد. یعنی محیط زیست دارای سه مفهوم مشخص میباشد که تعاملات بین هر یک از این سه محیط با یکدیگر و نیز ارتباطات و تعاملات انسان در محیط های یاد شده بین خود انسانها و بین انسان و محیط های نامبرده و عناصر موجود در هر محیط در مجموع محیط زیست انسانی را بوجود می آورد.
بنابراین اولین مفهوم محیط زیست از علوم طبیعی ناشی شده، منابع طبیعی را در برگرفته و محیط طبیعی را بوجود می آورد. دومین مفهوم محیط زیست از علوم انجنیری نشأت گرفته، ساختمان و ساخته های دست بشر را شامل بوده و محیط مصنوعی یا انسان ساخت را بوجود می آورد و چون زاده فکر آدمی است به آن محیط فرهنگی نیز می گویند. سومین مفهوم محیط زیست از علوم اجتماعی بوجود می آید، تمام انسانهایی که در کنار و ماحول ما وجود دارند و با ما طور مستقیم یا غیرمستقیم درارتباط هستند مدّ نظر بوده و ازاثرهمین روابط محیط اجتماعی بوجود می آید. لذا رفتار انسان در هریک از محیطهای فوق نشان دهنده نیت و ذهنیت وی است که آثارش به شکلی در محیط تبارز نموده و سپس شرایط محیط نیز روی حالات فرد تاثیر گذار میگردد.
موضوع علم اخلاق بایدها و نبایدهاست؛ یعنی به انسان می آموزد که چه چیزی نیک و پسندیده است و چه چیزی زشت و ناپسند. موضوعات نیک و بد تا زمانی که در ذهن ما جای دارد یک موضوع اخلاقی است؛ اما همین که آن ارزش‏ها و باورها به شکل عملی نمایان شد مربوط به سلوک و رفتار انسان میگردد که در قلمرو علوم انسانی بحث میگردد. اخلاق باعث غنامندی فرهنگ یک جامعه نیز میشود، لذا به جراُت میتوان گفت که اساس و پایه حفاظت محیط زیست را علم اخلاق تشکیل میدهد. و خصوصا اخلاق و فرهنگ اسلامی که آخرین و کاملترین ادیان الهی است، سرشار از نکات مثبت و فرهنگ ساز میباشد. لذا این رفتار و کردار ماست که می‏تواند اسلام واقعی را به جهانیان بنمایاند زیرا چشمهای جهانیان به ما دوخته شده است؛ آنان می‏خواهند اسلام را از رفتار ما بشناسند. شیوه‏ی استفاده ما از منابع طبیعی(حیوانات و نباتات)، نحوه‏ی کارکرد ما در محیط مصنوعی(پاکی و نظافت کوچه و خیابان) و نحوه‏ی عملکرد ما در محیط اجتماعی با همنوعان(آداب و نزاکت اجتماعی، اخوت اسلامی، همدلی و همپذیری) همه تعیین کننده شرایط محیط محل زندگی ما هستند.  
نگاهی گذرا به آیات قرآن و سنت پیامبر و یارانش روشن می‏سازد که عدالت در رفتار و کردار از مهم‏ترین فضایل اخلاقی است. لذا بهره‏برداری از منابع طبیعی و نعمت‏های خداوندی که همه برای استفاده‏ و خدمت بشر آفریده شده باید درکمال عدالت صورت گیرد. عدالت در استفاده از منابع طبیعی به این مفهوم که از هرچیز به قدرکفایت و در وقت و زمان مناسب استفاده شود؛ نه به شکل سرسام ‏آور، جنون‏آمیز و طمع‏کارانه و اسراف گرانه.
لذا توجه شما را صرف به چکیده‏ای از موضوعات اخلاق زیست محیطی از دیدگاه دین مقدس اسلام معطوف میداریم:
اخلاق زیست محیطی در قرآن کریم
در دین مبین اسلام در استفاده از منابع طبیعی موجود در محیط زیست به اصل عدالت و حفاظت توجه جدی صورت گرفته تا حدی که دستور داده شده بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید. (وکلوا واشربو ولاتسرفوا انه لایحب المسرفین) (1) اصراف و زیاده روی در استفاده از منابع طبیعی از یک طرف موجب تخریب، نابودی و از بین رفتن زودتر از وقت منابع طبیعی می‏گردد. و از سوی دیگر استفاده زیاد آن موجب تولید بیش از حد مواد فاضله و تولید انواع آلودگی محیط زیست در مقیاس وسیع می‏گردد. 
اخلاق زیست محیطی در روایات
پیامبر گرامی اسلام (ص) فرموده‏اند که مسلمانان در سه چیز شریک هستند: آب، آتش و چراگاه یعنی منابع طبیعی.(المسلمون شرکاء فی ثلاث: فی الماء، والکلاء و النار) (2)  لذا هیچ حاکم، والی و مسئولی نمی تواند که منابع طبیعی را از طریق امر، فرمان و حکم دولتی به انحصار خود، خانواده و قوم خویش درآورد. زیرا محروم ساختن دیگران از منابع طبیعی ظلم و بی عدالتی است و در جامعه‏ای که عدالت اجتماعی نباشد دایم اختلاف، شورش، انقلاب و جنگ است و ثمره جنگ هم قتل، کشتار، خرابی، ویرانی و عقب ماندگی است که افغانستان نماد بارز آن است. 
اخلاق زیست محیطی در احادیث شریف
در اسلام بی‏رحمی حتی نسبت به حیوانات نکوهش شده است. مسلمانان حق ندارند حیوانی را بیازارند یا حتی به آن ناسزا بگویند!. از این رو پیامبر اکرم در حدیثی می‏فرماید: «پیامبر خدا ـ صلی‏الله علیه وآله وسلم ـ فرمود: نفرین خدا بر کسی که حیوانی را مُثله کند (و زنده زنده گوش و زبان و بینی آن را ببرد.)»(4)
روزی پیامبر اکرم ـ صلی‏الله علیه وآله وسلم ـ از راهی گذر می‏کرد. الاغی را دید که بر چهره او داغ گذارده شده بود. حضرت با دیدن این حیوان فرمود: «مگر نشنیده‏ ای که من داغ گذارنده بر صورت حیوانات را لعنت کرده‏ام و کسی که به صورت آنها بزند مورد لعنت من است.» (5)
اما بعد از این باید بیاندیشیم که اگر خدا و پیامبر این چنین درباره نیکو رفتار کردن با نباتات و حیوانات که ذیشعورند سفارش می‏کنند، پس درباره چگونه رفتار کردن با انسانها چه خواهند گفت و چه مقدار تأکید بر ألفت و مهربانی خواهند داشت؟! در اینجا این نکته جالب را به شما واگذار می‏کنیم تا قضاوتی عادلانه داشته باشید.
حال بعد از این همه آیات و روایات و حکایاتی که گفته آمد، باید بار دیگر بر رفتار خود نظری بیاندازیم، شاید نیاز به تجدید نظر باشد و امید که وجدان خفته ما بیدار گشته و منصفانه‏ تر رفتار کنیم. زیرا محیط زیست را صرف زباله و فاضلاب متاثر و متضرر نمی سازد. آلودگی محیط زیست تنها به آلودگی هوا و آب خلاصه نمی شود. و انسان صرف در جسم و جسد خلاصه نمی شود بلکه روح و روان دارد و برخی از موضوعات هست که موجب رنجش و آزردگی روح و روان وی میگردد. عواقب برخی از این موضوعات خطرش از عواقب زباله و فاضلاب کشنده تر و خطرناک تر است زیرا به یک نسل خلاصه نمی شود. آلودگی های اجتماعی از قبیل، ظلم، بی عدالتی، تبعیض، تعصب و نظایر آن که منجر به اختلافات شده و اختلافات که به جنگهای داخلی انجامیده و جنگ‏های داخلی که به کینه و عداوت و بی اعتمادی منجر گشته و همه و همه موجب خرابی، تباهی و عقب ماندگی مردم و سرزمین ما گشته آیا در محیط و ماحول و شرایط زندگی شما تاثیر نگذاشته است؟
منابع:
(1) «سوره اعراف آیه 31»
(2) «رواه ابوداود،باب الماء شماره حدیث3477»
(3) میزان الحکمه، محمد ری شهری، ج 3، ح 1343
(4) کنزالعمال، متقی هندی، مؤسسه الرساله، بیروت، 1989 م، ح 9056
(5) میزان الحکمه، محمدی ری شهری، ج 2، ص 558

0 پیام‌