نگاهی به روابط اقتصادی کابل – پکن؛ نقش چین در افغانستان بعد از 2014

در سال ‏های اخیر رفت و آمدها میان افغانستان و چین بیشتر شده است و آخرین مورد، سفر اخیر رییس‏ جمهور کرزی به این کشور برای حضور در نشست سران کشورهای گروه تعامل و اعتمادسازی در آسیا (سیکا) است. در این سفر 4 روزه، رییس‏ جمهور کرزی علاوه بر حضور در نشست سیکا، گفتگوهای گسترده ای را در ابعاد مختلف، به خصوص در بعد اقتصادی و حمایت چین از افغانستان پس از خروج نیروهای خارجی، با مقام ‏های ارشد چینی انجام داد.

آیا چین شریکی استراتژیک است؟!

در سال ‏های اخیر رفت و آمدها میان افغانستان و چین بیشتر شده است و آخرین مورد، سفر اخیر رییس‏ جمهور کرزی به این کشور برای حضور در نشست سران کشورهای گروه تعامل و اعتمادسازی در آسیا (سیکا) است. در این سفر 4 روزه، رییس‏ جمهور کرزی علاوه بر حضور در نشست سیکا، گفتگوهای گسترده ای را در ابعاد مختلف، به خصوص در بعد اقتصادی و حمایت چین از افغانستان پس از خروج نیروهای خارجی، با مقام ‏های ارشد چینی انجام داد.

به دنبال عضویت افغانستان در سازمان همکاری ‏های شانگهای در جون 2012 و امضای اعلامیه‏ ارتقای سطح روابط افغانستان و چین به روابط استراتژیک، قرار شده بود تا دو طرف مذاکراتی را در سطح کارشناسی و دیپلمات ‏ها روی این ارتقای روابط برگزار کنند تا به این هدف دست یافته شود.

اما با حمایت و قدردانی از سیاست خارجی چندجانبه گرای افغانستان در طول سال‏ های گذشته که همواره بر اصل گسترش همکاری‏ های منطقه‏ ای استوار بوده و از نکات بسیار برجسته سیاست خارجی ما به حساب می ‏رود، روابط افغانستان و چین، تا چه اندازه توانایی تبدیل شدن به یک رابطه‏ استراتژیک را دارد و آیا دو طرف، شرکایی استراتژیک برای یکدیگر اند؟! شاید افغانستان به چین به چشم یک شریک استراتژیک نگاه کند، اما قطعا چین چنین نگاه خالص و محضی به افغانستان ندارد. بلکه چنین روابطی، بیش‏ر در مورد روابط چین و پاکستان، قابل فهم و درک است.

با این وجود، یک مسأله حائز اهمیت است و آن، این‏که در طول سال ‏های اخیر، به نظر می ‏رسد تا اندازه‏ ای پیرامون اهمیت گسترش روابط سیاسی با چین و نقش این کشور در افغانستان پس از سال 2014، بزرگ ‏نمایی شده است. یک قسمت از این بزرگ‏ نمایی‏ ها را می ‏تواند در حاشیه تیرگی روزافزون روابط افغانستان و ایالات متحده امریکا، تحلیل و بررسی کرد و به عنوان یک ابزار سیاست جارجی در برابر رویکردهای نادرست امریکا دانست، اما اگر کمی واقعیت ‏های موجود در رویکردهای سیاست خارجی چین مورد بررسی قرار بگیرد، این کشور نکات مثبت و خواست لازم را برای تبدیل شدن به شرکت استراتژیک و قابل اعتماد افغانستان در عرصه سیاسی و امنیتی ندارد.

در این میان آنچه موجب برجسته شدن افغانستان در سیاست خارجی چین و همچنین سازمان همکاری‏ های شانگهای شده، شروع پروسه انتقال مسوولیت ‏های امنیتی از نیروهای خارجی به نیروهای افغان و خروج این نیروها از افغانستان است. به همین دلیل، چین و سازمان همکاری‏ های شانگهای نسبت به مسایل سیاسی ـ امنیتی افغانستان حساس‏ تر شده و حضور و نفوذ در کشور را با جدیت بیش ‏تری دنبال می‏ کنند. پذیرفته شدن افغانستان به عضویت ناظر سازمان همکاری ‏های شانگهای و امضای اعلامیه‏ ارتقای سطح روابط به روابط استراتژیک میان دو کشور، در شرایطی که افغانستان در طول سال ‏های گذشته به آن دست نیافته بود، در همین قالب قابل تحلیل است.

سازمان همکاری‏ های شانگهای و چین در طول سال ‏های گذشته نگرانی ‏های خاصی در افغانستان داشته‏ اند، اما برخلاف این نگرانی ‏ها عمل کرده و آن ‏را تشدید ساخته ‏اند. عمده ‏ترین نگرانی چین و دیگر کشورهای عضو شانگهای در افغانستان، رشد بنیادگرایی و افراط‏ گرایی اسلامی و صدور آن به این کشور یا کشورها است. فضای عمومی در ایالت سین کیانگ چین به دلیل حضور مسلمانان جدایی ‏طلب و مخالف دولت کمونیست این کشور، به شدت پتانسیل پذیرش بنیادگرایی اسلامی را دارد. اما به رغم این نگرانی جدی، متأسفانه منافع سیاسی چین در افغانستان از طریق رویکردهای پاکستان‏ محور به کشور تعقیب شده و چین همواره از عینک منافع پاکستان به افغانستان نگاه کرده است.

در عرصه مسایل اقتصادی هم، علی ‏رغم این ‏که غرب از حضور اقتصادی چین در افغانستان در مسیر باثبات ‏سازی کشور حمایت می ‏کند، به نظر می ‏رسد حضور چین در استخراج معادن و منابع زیرزمینی افغانستان نیز منافع پاکستان را در بر دارد. به دنبال شروع گفتگوهای استراتژیک میان افغانستان و امریکا، نخست ‏وزیر وقت پاکستان در سفری به افغانستان، بسته ای از درخواست ‏های این کشور به را به ریاست جمهوری افغانستان ارایه داد که بسیار جنجالی شد. یکی از این درخواست‏ ها، اتحاد استراتژیک افغانستان، پاکستان و چین به جای افغانستان، هند و امریکا بود و چین نیز عملا چنین رویکردی را دنبال کرده است. این مسأله از آنجا قابل درک است که چین با به دست آوردن امتیاز استخراج معدن مس عینک، پیشنهاد یک خط آهن 900 کیلومتری را داده که پاکستان را از طریق افغانستان به آسیای میانه متصل می ‏سازد؛ از بندر چمن پاکستان در منطقه سپین ‏بولدک در ولایت قندهار تا بندر حیرتان در مرز با ازبکستان. قرارداد احداث این خط آهن میان مقام ‏های دو کشور به امضا رسیده، اما هنوز هیچ خبری از آغاز کار عملی آن در دست نیست و حتی برخی گزارش‏ ها در مورد انصراف چین از این قرارداد و قراردادهای جانبی دیگر معدن مس عینک وجود دارد. چین برخلاف تعهداتی که در هنگام امضای قرارداد استخراج معدن مس عینک داده، حالا و پس از گذشت 7 سال، برخلاف تعهدات خود عمل کرده و خواهان تغییر در قرارداد استخراج معدن مس عینک برای تأمین منافع بیشتر برای این کشور شده است. از سه بلاک نفتی حوزه آمودریا نیز خبری می ‏رسد که شرکت ملی نفت چین، آن ‏طور که باید به تعهدات خود پایبند نبوده است.

مسأله دیگر در این مورد، این ‏که به باور کارشناسان، نگاه چین به روابط اقتصادی با افغانستان، یک نگاه بلندمدت نیست، بلکه این نگاه، یک نگاه تجاری و استفاده صرف از موقعیت‏ های تجاری افغانستان و استخراج منابع معدنی و اولیه این کشور چون مس و نفت خام، برای تداوم حرکت پرشتاب اقتصادی چین است، بنابراین در عرصه‏ رشد و توسعه اقتصادی، چین نمی ‏تواند یک شریک و همکار استراتژیک و قابل اعتماد برای افغانستان باشد. تنها نگاه اقتصادی چین به افغانستان، استخراج معادن و منابع این کشور و انتقال آن است.

در نتیجه باید گفت که چین از یک ‏سو به دلیل نگرانی ‏هایی که از نفوذ افراط ‏گرایی اسلامی از طریق افغانستان به این کشور دارد و از سوی دیگر، منابع معدنی ارزان‏ قیمت افغانستان کمک‏ رسان صنایع این کشور خواهد بود، توجه به افغانستان و افزایش نفوذ در کشور را در اولویت سیاست خارجی خود قرار داده است، اما با توجه به سیاست ‏های کلی سیاست خارجی چین در قبال افغانستان و هم‏پیمانی این کشور با پاکستان در منطقه، چین نمی ‏تواند جایگاه یک شریک استراتژیک برای افغانستان را پر نماید. اما با توجه به نگرانی‏ ها و نیازمندی‏ هایی که چین در افغانستان دارد، دستگاه سیاست خارجی کشور می ‏تواند از آن در راستای منافع ملی و رفع نیازمندی‏ های موجود، به خصوص در محور جبران قسمتی از کاستی ‏های ناشی از خروج نیروهای خارجی و کاهش کمک ‏های جهانی پس از سال 2014، از توجه چین بیشترین استفاده را ببرد.

0 پیام‌